Portal PR – Polecacz.netHistoria prawa rzymskiego – czynności prawne
Zgodnie z rzymską paremią głoszącą, że omnis definitio in iure civili periculosa est (każda definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna) starożytna doktryna prawa rzymskiego nie stworzyła definicji czynności prawej. Można jednak stwierdzić, że czynności prawne należą do szerszej kategorii, jaką są zdarzenia prawne. Kluczowym pojęciem powiązanym z pojęciem czynności prawnych jest pojęcie oświadczeń woli, które oznacza objaw woli skierowany na powstanie, zmianę lub zgaśnięcie stosunku prawnego.
Oświadczenia woli mogły przybierać różne postacie, takie jak pisemne, ustne, za pomocą gestów, przez czynności konkludentne (per facta concludentia), czyli przez zachowanie, które po rozważeniu okoliczności nie pozostawia wątpliwości jaka była wola osoby działającej. Prawo rzymskie stało nadto na stanowisku, iż oświadczenie woli można złożyć za pomocą milczenia – qui tacet consentire videtur (kto milczy, wydaje się zgadzać).
Istnieje wiele podziałów czynności prawnych w zależności od podstawy podziału. Można wskazać czynności jednostronne, jak np. testament, albo wielostronne, do których należą umowy. Czynności prawne dzielą się także na te pod tytułem darmym (nieodpłatne), jak wspomniany wyżej testament lub darowizna, albo pod tytułem odpłatnym, jak umowa kupna-sprzedaży. Dalej można wyróżnić czynności formalne i nieformalne. Czynności formalne to takie, które dochodziły do skutku poprzez zachowanie specjalnych gestów i wypowiadanie specjalnych słów. Czynnością taką była np. stypulacja. W przeciwieństwie do formalnych czynności prawnych, nieformalne czynności prawne nie wymagały wspomnianych ściśle określonych słów i gestów. Czynności prawne można też podzielić na abstrakcyjne albo kauzalne. Czynności prawne abstrakcyjne, np. stypulacja, były oderwane jakiegokolwiek celu gospodarczego, dla którego je zawarto. Były one ważne nawet wtenczas, gdy ów cel nie zostałby zrealizowany. W przeciwieństwie do czynności prawnych abstrakcyjnych, czynności prawne kauzalne, np. kupno-sprzedaż, były zależne od przyczyny ich zawarcia. Do swojej ważności wymagały one realizacji swojego celu. Wreszcie ważnym podziałem czynności prawnych był na czynności prawne dobrej wiary (bonae fidei) i prawa ścisłego (stricti iuris). Czynności prawne prawa ścisłego były starsze niż czynności prawne dobrej wiary. Charakteryzowały się tym, że w razie sporu co do tej czynności można było uwzględnić jedynie to co strony zawarły w jej treści. Czynnością prawa ścisłego była w szczególności stypulacja. Czynności prawne dobrej wiary były z kolei czynnościami, w przypadku których, w razie sporu można było uwzględnić nie zawarte w treści samej czynności dodatkowe okoliczności, tj. takie jaki uwzględnia się w stosunkach między uczciwymi ludźmi. W procesie formułkowym różnica pomiędzy tymi dwoma rodzajami czynności sprowadzał się do tego, że pretor po wysłuchaniu stron tworzył formułkę procesu i przekazywał ją sędziemu. W przypadku czynności prawa ścisłego sędzia mógł jedynie zasądzić świadczenie, albo zwolnić od odpowiedzialności. W przypadku czynności dobrej wiary sędzia mógł w znacznie większym zakresie modyfikować treść rozstrzygnięcia.
Czynności prawne oprócz elementów, które konieczne były dla ich ważności mogły zawierać, w zależności od woli stron, także dodatkowe elementy takie jak: warunek (conditio), termin (dies), czy polecenie (modus).
Warunek (condictio) jest to zdarzenie przyszłe, przedmiotowo niepewne do ziszczenia, od którego zawisła realizacja lub ustanie czynności prawnej. Warunki dzieliły się na zawieszające, czyli takie, które odraczały skuteczność czynności prawnej do momentu ziszczenia się owego zdarzenia, albo rozwiązujące, które powodowały ustanie czynności prawnej. Starożytni Rzymianie nie od razu rozwinęli warunek rozwiązujący. Uważali, że były to dwa akty woli.
Warunki te mogły być zdarzeniami przypadkowymi, albo okolicznościami zależnymi od woli warunkowouprawnionego. Te pierwsze, zależne od przypadku, zwane były warunkami kauzalnymi, te drugie, zależne od woli uprawnionego, warunkami potestatywnymi. Istniały także warunki mieszane zależne i od woli uprawnionego i od przypadku.
Warunek był szczególnie istotny w przypadku umowy kupna-sprzedaży. W przypadku warunku zawieszającego do momentu jego ziszczenia ryzyko ponosił sprzedawca, od chwili ziszczenia się warunku, ryzyko ponosił kupujący. W przypadku warunku rozwiązującego do chwili ziszczenia się warunku ryzyko ponosił kupujący, zaś potem sprzedawca.
Termin (dies) różnił się od warunku tym, że o ile warunek był zdarzeniem przyszłym niepewnym, o tyle termin okolicznością przyszłą pewną. Terminy dzieliły się na zawieszające (dies a quo) oraz rozwiązujące (dies a quem). Termin zawieszający to termin, po upływie którego czynność prawna miała nabrać skuteczności, zaś termin rozwiązujący to termin, do którego czynność mam być skuteczna.
Termin mógł być liczony w dwojaki sposób. Można było go liczyć jako tempus continuum – wtenczas nie wyłączano z niego żadnych okresów, albo z wyłączeniem pewnych okresów (tych, w których nie można było skorzystać z uprawnienia), czyli tempus utile.
Polecenie (modus) było klauzulą czynności prawnej, na podstawie której miało nastąpić określone działanie określonej osoby. Często występowało w czynnościach prawnych darmych. W przypadku polecenia skuteczność czynności prawnej nie zależała jednak od jego spełnienia.
Historia prawa głosi, że w prawie justyniańskim pojawiły się środki prawne, dzięki którym można było egzekwować polecenie. Były to: skarga o dopełnienie umowy, oraz roszczenie o zwrot świadczenia (skargi te stworzone były wcześniej przez pretora).
Darowizna z modus to contractus innominatus. Początkowo była to czynności niezaskarżalna. W toku rozwoju historycznego prawa rzymskiego stworzono powództwo o dopełnienie umowy – actio praescriptis verbis, albo roszczenie o zwrot świadczenia condictio causa data causa non secuta (przedmiotem roszczenia nie wypełnienie polecenia, ale zwrot przedmiotu świadczenia).
Inne artykuły:
577 total views, 2 today